
شبکههای اجتماعی
فرخنده: در کابلِ زیر سلطه طالبان، ممنوعیت کار، آموزش و ورزش زنان، زندگی بسیاری از آنان را به خانهها محدود کرده است؛ اما این محدودیتها به معنای توقف کامل زندگی نیست. زنانی هستند که در سکوت، با خطر بازداشت و از دست دادن اندک امکانات باقیمانده، راههایی برای ادامه کار، آموزش و ورزش پیدا کردهاند. خبرگزاری آسوشیتدپرس در گزارشی، داستان سه زن در کابل را روایت کرده است؛ زنانی که یکی آرایشگاه پنهانی راه انداخته، دیگری در حیاط خانه به پسران فوتبال آموزش میدهد و سومی در اتاقی از خانه، صنفهای درسی مخفی برای دختران و پسران برگزار میکند.
پشت ظاهر آرام خیابانهای شلوغ کابل، زندگی دیگری جریان دارد؛ زندگی زنانی که برای ادامه کار و حفظ استقلال خود ناچار شدهاند فعالیتهایشان را از چشم مأموران طالبان پنهان کنند.یکی از این زنان، ۴۰ ساله است. او سالها در یکی از آرایشگاههای کابل کار کرده بود، اما پس از ممنوعیت فعالیت سالنهای زیبایی، شغلش را از دست داد. تعطیلی آرایشگاه فقط از بین رفتن یک محل کار برای او نبود؛ منبع درآمدی بود که زندگی خودش و خانوادهاش به آن وابسته بود.او در گفتوگو با آسوشیتدپرس از احساسی سخن گفته که بسیاری از زنان افغانستان پس از محدود شدن مداوم فضای زندگی تجربه میکنند: ناامیدی.به گفته او، دیگر چیزی در افغانستان باقی نمانده که برایش شادی یا آرامش بیاورد؛ نه سفر، نه پارک و نه مکتب.اما او نخواست شکست ممنوعیتها را به معنای پایان زندگی حرفهای خود بپذیرد.این زن آپارتمانی اجاره کرد، وسایل و تجهیزات مورد نیاز را خرید و آرایشگاه کوچکی را بهصورت مخفیانه راهاندازی کرد. فعالیت او خیلی زود رونق گرفت و حدود ۳۰ مشتری پیدا کرد.
اما پنهان ماندن این کسبوکار دوام زیادی نداشت.مأموران طالبان از فعالیت او باخبر شدند و در جریان یورش، تجهیزات و تقریباً همه وسایل آرایشگاه را با خود بردند.برای زنی که تازه توانسته بود دوباره روی پای خود بایستد، این اتفاق ضربه سنگینی بود. او به آسوشیتدپرس گفت که کاملاً ناامید شده بود و از خود میپرسید اگر تنها کاری که به زندگیاش معنا و هدف میدهد از او گرفته شود، چگونه باید به فرزندانش غذا بدهد و هزینههای خانه را تأمین کند.او حتی به این فکر افتاد که همهچیز را رها کند.اما نیاز مشتریان و هزینههای زندگی بار دیگر او را به تلاش واداشت.این زن آپارتمان دیگری اجاره کرد و آرایشگاهش را دوباره راه انداخت. اینبار نیز تنها برای خودش کار نمیکند؛ هفت زن جوان در این آرایشگاه فعالیت دارند و درآمدشان به تأمین هزینههای خانوادههایشان کمک میکند.در روزی که خبرنگار آسوشیتدپرس از آرایشگاه بازدید کرده، سالن پر از زنانی بوده که برای مراسم عروسی آماده میشدند. برخی روی بالشتکهای روی زمین دراز کشیده بودند و آرایشگران مشغول آمادهکردن چهره آنان بودند.فضا شاد به نظر میرسید؛ اما پشت این شادی، نگرانی دائمی از شناسایی شدن و برخورد طالبان وجود داشت.در اینجا، یک آرایشگاه فقط محل کار نیست؛ برای زنانی که در آن کار میکنند، راهی برای کسب درآمد و برای مشتریانش، بخشی از زندگی اجتماعی است که ممنوعیتها نتوانسته کاملاً از بین ببرد.
داستان زن دوم، با زمین فوتبال آغاز میشود؛ جایی که زمانی رؤیای زندگی او بود.او از دوران نوجوانی فوتبال بازی میکرد و سرانجام به تیم ملی فوتبال افغانستان راه یافت. اما با ممنوعیت ورزش زنان، مسیر زندگی ورزشی او نیز متوقف شد.این ورزشکار به آسوشیتدپرس گفته است که پس از ممنوع شدن ورزش، دچار افسردگی شد و حدود شش ماه تقریباً از اتاقش بیرون نمیآمد. خانوادهاش نگران وضعیت او بودند و خودش نیز میدانست که ادامه دادن زندگی در آن شرایط برایش ممکن نیست.او سرانجام تصمیم گرفت در همان فضای محدود خانه، دوباره ورزش کند.فوتبال دیگر در اختیارش نبود، اما ورزش را کنار نگذاشت. او به بوکس روی آورد و چند حلقه لاستیک کهنه موتر را به کیسه بوکس تبدیل کرد و تمریناتش را در خانه ادامه داد.برای او، این تمرینها تنها فعالیت بدنی نبود. میگفت ورزش کمک میکند فشار روحی و احساسات انباشتهشدهاش را تخلیه کند.با این حال، او نمیتواند به ورزشی که سالها برایش تلاش کرده بود بازگردد.بنابراین تصمیم گرفته بخشی از آنچه آموخته را به نسل بعد منتقل کند.این زن اکنون در حویلی کوچک و دیوارکشیشده خانهاش به گروهی از پسران جوان فوتبال آموزش میدهد؛ کودکانی که هنوز فرصت دویدن در زمین فوتبال را دارند و شاید بتوانند رؤیایی را ادامه دهند که برای مربیشان متوقف شده است.او در حالی که اشک در چشمانش جمع شده بود، به آسوشیتدپرس گفت که همان رؤیا و اشتیاقی را در این کودکان میبیند که خودش در دوران کودکی داشته است. به گفته او، تمرین کردن با آنان احساس خوبی به او میدهد و گاهی خودش را در وجود آنان میبیند.با وجود تلاش برای ساختن چنین فضای کوچکی برای زندگی، این زن چشمانداز روشنی برای آینده خود در افغانستان نمیبیند.او به آسوشیتدپرس گفته است که قصد دارد افغانستان را ترک کند و در کشور دیگری پناه بگیرد.
در بخش دیگری از کابل، مقاومت شکل متفاوتی دارد.اینجا خبری از سالن ورزشی یا آرایشگاه نیست. یک اتاق خانه به صنف درس تبدیل شده است؛ صنفی که دانشآموزان در ساعتهای متفاوت وارد آن میشوند تا رفتوآمدشان جلب توجه نکند.در این خانه، تاریخ، علوم، جغرافیا، ریاضی، زبان و مطالعات قرآنی تدریس میشود.دانشآموزان دختر و پسر هستند و سن برخی از آنان تا ۲۰ سال میرسد.این صنفها را دختری ۲۰ ساله با کمک خواهر نوجوانش اداره میکند. هیچکدام آموزش حرفهای معلمی ندیدهاند، اما تلاش میکنند دانشی را که پیش از ممنوعیت تحصیل آموختهاند، به دانشآموزان منتقل کنند.این دختر به آسوشیتدپرس گفته است که شرایط افغانستان برایش قابل تحمل نبوده و بهتدریج دچار افسردگی شده بود. به همین دلیل تصمیم گرفت صنفهای درسی را راهاندازی کند.او بیش از یک سال پیش این کار را با هدف کمک به دختران آغاز کرده بود؛ هدفش این بود که در شرایطی که راههای رسمی آموزش به روی آنان بسته شده، دستکم فضایی برای یادگیری و حفظ امید وجود داشته باشد.اکنون حدود ۳۰ دانشآموز در این صنفها حضور دارند.یکی از اتاقهای خانه، شکل یک کلاس درس را به خود گرفته است. دانشآموزان روی زمین یا پشت میزهای پلاستیکی کوتاه مینشینند و نقاشیهای رنگارنگ دیوارها، فضای ساده اتاق را از یک محیط معمولی خانه جدا میکند.اما پشت این فضای ظاهراً آرام، ترس دائمی وجود دارد.یکی از معلمان این مدرسه پنهانی به آسوشیتدپرس گفته است:
او نگران است که مأموران طالبان روزی از فعالیت آنان باخبر شوند، آنان را به نقض قوانین متهم کنند و بازداشتشان کنند.این ترس بخشی از زندگی روزمره کسانی شده که تلاش میکنند آموزش را، حتی در کوچکترین فضای ممکن، زنده نگه دارند.
محدودیتهای آموزشی طالبان یکی از مهمترین محورهای نارضایتی مردم افغانستان بوده است. پس از بازگشت طالبان به قدرت، دروازههای مکاتب به روی دختران بالاتر از صنف ششم بسته شد و زنان و دختران از آموزش دانشگاهی نیز محروم شدند.با گذشت بیش از پنج سال، این وضعیت همچنان ادامه دارد.مقامهای طالبان بارها گفتهاند که در نظام آموزشی مشکلاتی وجود دارد و برای حل آن تلاش میکنند؛ اما برای میلیونها دختر و زن افغان، وعده اصلاح هنوز به بازگشت آنان به صنف درس منجر نشده است.در چنین شرایطی، آموزش از فضای رسمی به اتاقهای خانه منتقل شده است؛ معلم از مدرسه به یک خانه کوچک رفته و دانشآموز به جای نشستن در صنف رسمی، در محیطی پنهانی درس میخواند.این تغییر فقط جابهجایی یک کلاس نیست؛ نشانه تغییری عمیق در زندگی روزمره جامعهای است که بخشی از آموزش آن مجبور شده برای ادامه حیات، پنهان شود.
این سه زن مسیر یکسانی ندارند.یکی برای بازگشت به کار، آرایشگاهش را دوباره پنهانی راه انداخته است. دیگری پس از کنار گذاشته شدن از فوتبال، ورزش را در خانه ادامه داده و حالا به نسل جوان آموزش میدهد. سومی برای فرار از افسردگی و کمک به دختران و پسران، یک مدرسه کوچک در خانه ساخته است.هیچکدام ادعا نمیکنند که میتوانند ساختار محدودکننده حاکم بر زندگی زنان افغانستان را تغییر دهند.آنچه انجام میدهند، کوچکتر اما ملموستر است: تلاش برای از دست ندادن بخشی از زندگی.برای یکی، این بخش درآمد و استقلال اقتصادی است؛ برای دیگری ورزش و هویت حرفهای؛ و برای سومی، آموزش و امید.اما این تلاشها بدون خطر نیست.هر سه فعالیت در فضایی انجام میشود که ترس از شناسایی، بازداشت و از دست دادن همان امکانات اندک، همواره در کنار زندگی آنان قرار دارد.
سخنگوی وزارت امر به معروف طالبان به آسوشیتدپرس گفته است که این وزارتخانه برای تضمین حقوق زنان «در چارچوب شریعت اسلامی» متعهد است و زنان میتوانند فعالیتهای اجتماعی و تجاری خود را با رعایت قوانین انجام دهند.اما روایت این سه زن، تصویری متفاوت از زندگی روزمره در کابل ارائه میکند؛ تصویری که در آن یک آرایشگاه باید پنهان شود، یک ورزشکار زمین فوتبال را ترک میکند و یک صنف درس برای ادامه فعالیت خود ناچار است در اتاقی از یک خانه شکل بگیرد.در چنین فضایی، مقاومت همیشه با تجمع و شعار همراه نیست.گاهی مقاومت میتواند به شکل باز کردن دوباره یک آرایشگاه، پوشیدن دستکش بوکس، آموزش چند کودک در حیاط خانه یا باز کردن کتاب در اتاقی باشد که نباید کسی از وجودش باخبر شود.