فرخنده؛ واشنگتن/پرینستون، در تحیقی میگوید حذف سیستماتیک زنان از عرصه عمومی، آموزش و اشتغال، در کنار انحصار قدرت توسط طالبان، بزرگترین مانع در برابر تحقق صلح و ثبات پایدار در افغانستان است. نتایج تازهترین پژوهش آزمایشگاه پالیسی افغانستان در دانشگاه پرینستون نشان میدهد که بدون حضور فعال زنان و رسمیتشناسی حقوق بنیادی آنان، هیچ مدل صلحی به نتیجه نخواهد رسید. این مطالعه که توسط دکتر حبیبه سرابی بر اساس مصاحبه با ۱۵ تن از فعالان زن، سیاستمداران و قربانیان جنگ تدوین شده، تاکید میکند که چهار دهه اتکا بر معاملات نخبگان و رویکردهای از بالا به پایین شکست خورده و تنها راه نجات، الگوی صلحسازی جامعهمحور و عدالت ساختاری است.
بر اساس یافتههای این گزارش، توافقنامههای سهگانه کلیدی شامل ژنو ۱۹۸۸، بن ۲۰۰۱ و دوحه ۲۰۲۰ به دلیل حذف ذینفعان اصلی بهویژه زنان و جامعه مدنی و ترجیح صلح سیاسی بر عدالت انتقالی، نتوانستند خشونت را متوقف کنند. توافقنامه دوحه میان آمریکا و طالبان نمونه بارزی از این دست معاملهها بود که با نادیده گرفتن حقوق زنان و معافیت جنایتکاران، به فروپاشی ارتش و سلطه مجدد طالبان انجامید. با بازگشت طالبان در سال ۲۰۲۱، اگرچه جنگهای گرم کاهش یافته، اما ابعاد حقوق بشری به بحرانیترین سطح رسیده است؛ منع تحصیل و کار زنان، محدودیت بر خدمات بهداشتی، سرکوب اقلیتهای هزاره، شیعه، اسماعیلیه، هندو و سیک، و همچنین دادخواهیهای سرکوبشده قربانیان جنگ نظیر عدم ابراز ندامت چهرههایی مانند حکمتیار در جریان مصالحه، نشاندهنده تعمیق ناعدالتی ساختاری است.
کارشناسان بومی در این پژوهش تعریف صلح را از نبود جنگ فراتر برده و آن را در ۵ بعد متداخل شامل برابری جنسیتی و ساختاری، کرامت انسانی و رسمیتشناسی رنج قربانیان، همبستگی و بازسازی اعتماد میانقومی، حکومتداری پاسخگو و حاکمیت قانون و توسعه اقتصادی و رفاه همگانی تبیین کردهاند. نمونههای محلی موفق نظیر ابتکار پل دوستی (۲۰۲۳) در جاغوری و خاک افغان نشان میدهد که شوراهای روستایی و شبکههای محلی ظرفیت بالایی در حل منازعات دارند، اما این اقدامات خرد به دلیل مداخلات مافیای زمین، نخبگان سیاسی و سرکوب شدید جامعه مدنی توسط طالبان، بدون پشتیبانی ملی پایدار نمیمانند.
پژوهشگران گزارش نتیجهگیری میکنند که جامعه بینالمللی باید رویکردهای تحمیلی گذشته را کنار بگذارد و با حمایت از نهادینهسازی پلتفرمهای محلی، ادغام آموزش صلح، اجرای فرایندهای حقیقتیابی و مستندسازی جنایات، مسیر التیام ملی را هموار کند. کلید نهایی این تحول در دست زنان افغانستان است؛ صلح پایدار تنها زمانی محقق میشود که نقش، کارگزاری و رهبری زنان در تمامی سطوح تصمیمگیری و صلحسازی محلی به رسمیت شناخته شده و تضمین گردد.