آغاز به کار «دادگاه مردمی زنان افغانستان» در مادرید برای بررسی جنایات طالبان
فرخنده: شهر مادرید، پایتخت اسپانیا، این هفته میزبان «دادگاه مردمی برای زنان افغانستان» است؛ ابتکاری از سوی مدافعان حقوق بشر که با هدف مستندسازی نقض گسترده حقوق زنان توسط طالبان و تلاش برای پاسخگو کردن این گروه برگزار میشود. این دادگاه که قرار است از ۱۶ تا ۱۸ میزان برگزار شود، روز یکشنبه (۱۳ میزان) در وبسایت رسمی خود، ترکیب قضات، دادستانها و کارشناسان بینالمللی را منتشر کرد. افراد حاضر در این دادگاه از کشورهای مختلف از جمله ایالات متحده، هند، افغانستان و چند کشور دیگر هستند. در بیانیه رسمی این نهاد آمده است:« در کنار روندهای قضایی رسمی، ایجاد یک مکانیزم مردمی و مکمل میتواند نقش مهمی در تقویت صدای زنان افغان و مطالبه عدالت ایفا کند.» سازماندهندگان تأکید کردهاند که این دادگاه، فراتر از نمادین بودن، به دنبال جمعآوری اسناد، شهادتها و گزارشهایی از سرکوب سیستماتیک زنان در افغانستان تحت حکومت طالبان است. این نهاد مردمی که در سال جاری توسط فعالان افغان حقوق بشر بنیانگذاری شده، تلاش دارد تا صدای زنانی را که در داخل افغانستان از ابتداییترین حقوق انسانی خود محروم شدهاند، به گوش جهانیان برساند و زمینهای برای پاسخگویی بینالمللی طالبان فراهم کند.
زنان سازمان ملل: آموزش، جرم نیست
فرخنده: همزمان با روز جهانی معلم، بخش زنان سازمان ملل متحد تأکید کرده است که آموزش نباید بهعنوان جرم تلقی شود و نتایج یک نظرسنجی تازه نشان میدهد که اکثریت قاطع مردم افغانستان، حامی حق تحصیل دختران هستند. این نهاد روز دوشنبه، ۱۴ میزان، در صفحه رسمی خود در پلتفرم ایکس (توییتر سابق) اعلام کرد که براساس یافتههای نظرسنجیای که با مشارکت دو هزار شهروند افغانستان انجام شده، ۹۲ درصد پاسخدهندگان بر اهمیت آموزش دختران تأکید کردهاند. در پیام منتشرشده آمده است:« وقتی دختران آموزش میبینند، ظرفیت ساختن آیندهای بهتر برای خود، خانواده و جامعه را آزاد میکنند.» سازمان ملل پیشتر نیز هشدار داده بود که بیش از ۸۰ درصد دختران و زنان افغان، از حق آموزش و اشتغال محروم شدهاند؛ وضعیتی که به نگرانیهای جدی داخلی و بینالمللی در مورد آینده نسل جوان کشور دامن زده است. به مناسبت روز معلم، دفاتر نمایندگی سازمان ملل در افغانستان و اتحادیه اروپا نیز با انتشار بیانیههایی جداگانه، بر ضرورت دسترسی برابر به آموزش برای دختران و پسران تأکید کردهاند و محرومیت آموزشی را تهدیدی برای توسعه و ثبات کشور خواندهاند.
منع تجلیل از روز معلم در هرات؛ ادامه سیاستهای محدودکننده طالبان علیه آموزش
فرخنده: در تداوم سیاستهای سختگیرانه طالبان علیه آزادیهای آموزشی و شغلی، آمریت معارف این گروه در ولایت هرات با صدور مکتوبی رسمی، برگزاری هرگونه مراسم به مناسبت روز جهانی معلم را در مکتبهای دولتی و خصوصی ممنوع اعلام کرده است. این مکتوب، از سوی آمریت عمومی معارف شهر هرات صادر شده، تصریح میکند که تمامی مکاتب از هر نوع برنامه به مناسبت این روز، بهشمول گردهمایی، تقدیر از آموزگاران و حتی جمعآوری هزینه برای برگزاری مراسم، منع شدهاند. در متن مکتوب آمده است که در صورت تخلف، مسوولیت کامل آن بر دوش مدیران و آمران مکاتب خواهد بود. در سالهای گذشته، روز معلم با حضور آموزگاران، دانشآموزان و خانوادهها در سراسر کشور تجلیل میشد؛ برنامههایی که علاوه بر پاسداشت مقام معلم، انگیزهای برای ادامه فعالیت در یکی از دشوارترین حرفهها در افغانستان بود. اما از زمان بازگشت طالبان به قدرت در تابستان ۱۴۰۰، چنین مراسمی یا بهطور کامل ممنوع شده یا در سکوت و ترس برگزار میشود. منع تجلیل از روز معلم، بخشی از سیاست کلانتر طالبان در سرکوب سیستم آموزشی کشور، بهویژه علیه زنان و دختران است. در حالی که میلیونها دختر از ادامه تحصیل در مکاتب متوسطه و لیسه محروم شدهاند، هزاران آموزگار زن نیز شغل خود را از دست داده یا با کاهش شدید معاشها مواجه شدهاند. در فرمان اخیر رهبر طالبان، معاش ماهانه بسیاری از آموزگاران زن در نهادهای دولتی به ۵ هزار افغانی کاهش یافته است؛ رقمی که حتی کفاف ابتداییترین نیازهای خانواده را نمیدهد. این فشار اقتصادی، زنان شاغل در عرصه آموزش را نه تنها از کار که از کرامت انسانی نیز محروم کرده است.
روز جهانی آموزگار؛ قدردانی اتحادیه اروپا و خاموشی تحمیلی در افغانستان
فرخنده: همزمان با روز جهانی آموزگار، اتحادیه اروپا از تلاشها و ایستادگی آموزگاران افغان، بهویژه آموزگاران زن، ستایش کرده است. اما در افغانستان تحت حاکمیت طالبان، فضا برای تجلیل از این روز، نه تنها فراهم نبود، بلکه با ممانعت و هشدار رسمی وزارت معارف طالبان همراه شد. در حالی که جهان پنجم اکتوبر را با شعار «تجدید حرفه آموزگاری همچون یک حرفه مشارکتی» گرامی میدارد، آموزگاران افغان در شرایطی دشوار و بدون امکان برگزاری هرگونه مراسم، این روز را سپری کردند. اتحادیه اروپا در بیانیهای گفته است که آموزش برای همه، کلید خودبسندگی و پیشرفت افغانستان است. این اتحادیه بهویژه از ایستادگی و شجاعت آموزگاران زن که در شرایط سرکوب و محدودیتها همچنان به آموزش ادامه میدهند، قدردانی کرده است. اما واقعیت درون افغانستان چیز دیگریست. پس از بازگشت طالبان به قدرت، شمار زیادی از آموزگاران، بهویژه زنان، شغل خود را از دست دادهاند. در تازهترین اقدام محدودکننده، رهبر طالبان در تابستان ۱۴۰۳ فرمانی صادر کرد که بر اساس آن، معاش کارمندان زن، از جمله آموزگاران، به پنج هزار افغانی در ماه کاهش یافت. این کاهش چشمگیر درآمد، هزاران خانواده را با بحران معیشتی مواجه کرده است. برخی گزارشها از ولایتهای مختلف نیز تأیید میکنند که طالبان در شماری از مکاتب مانع برگزاری مراسم بزرگداشت از روز معلم شدند. وزارت معارف طالبان به مکاتب دولتی و خصوصی هشدار داده بود که از تجلیل این روز خودداری کنند. بر بنیاد آمار اداره بازرس ویژه آمریکا برای بازسازی افغانستان (سیگار) که سال گذشته منتشر شد، پیش از سقوط نظام جمهوری، در حدود ۲۲۶ هزار آموزگار در کشور فعالیت داشتند که بیش از ۸۱ هزار تن آنان زن بودند. اما تنها در سال نخست حکومت طالبان، دستکم ۱۴ هزار زن شغل خود را از دست دادهاند، که اکثر آنان در بخش آموزش فعالیت داشتند. در حالی که جامعه جهانی بر اهمیت آموزش، بهویژه برای دختران و زنان، تأکید دارد، سیاستهای جاری طالبان راه را برای مشارکت مؤثر زنان در عرصه آموزش و پرورش تنگتر کرده است. بهنظر میرسد روز جهانی معلم در افغانستان، بهجای تجلیل و امید، به نماد خاموشی و محرومیت تبدیل شده است.
مری کلر: با قطع اینترنت در افغانستان، آخرین راه ارتباط زنان با جهان بسته شده است
فرخنده: همزمان با قطع سراسری اینترنت در افغانستان، نگرانیها درباره وضعیت زنان در این کشور شدت یافته است. مجله بینالمللی مری کلر با انتشار گزارشی هشدار داده که میلیونها زن افغان در نتیجه این اقدام، آخرین راه ارتباطیشان با دنیای بیرون را نیز از دست دادهاند. در این گزارش آمده است که پس از ممنوعیتهای گسترده طالبان علیه آموزش، کار و حضور اجتماعی زنان، اینترنت به تنها پنجره باز زنان افغان به سوی جهان تبدیل شده بود؛ پنجرهای که حالا بسته شده است. کاترین آلن، سخنگوی شبکه فمینیستی عفو بینالملل، وضعیت کنونی را «ویرانگر» خوانده و گفته است که جامعه جهانی باید قطع ارتباط دیجیتال و محدودیتهای نظاممند علیه زنان در افغانستان را نقض فاحش حقوق بشر و نمونهای آشکار از «آپارتاید جنسیتی» بداند. او تأکید کرده است که طالبان باید در برابر این اقدامات پاسخگو باشند و سکوت جهانیان در این زمینه، به معنای همدستی با سرکوب زنان خواهد بود. براساس گزارش مری کلر، با اعمال محدودیت بر اینترنت، زنانی که از حضور فیزیکی در مکتب، دانشگاه یا حتی مکانهای عمومی محروماند، حالا امکان آموزش آنلاین، دریافت مشاوره روانی، دسترسی به منابع حمایتی و حتی ارتباط ساده با خانواده در خارج از کشور را نیز از دست دادهاند. تحلیلگران معتقدند که این اقدام بخشی از سیاستهای گسترده طالبان برای منزویسازی کامل زنان از فضای اجتماعی و دیجیتال است؛ روندی که از سال ۲۰۲۱ آغاز شده و تاکنون با حذف تدریجی حقوق اساسی زنان ادامه یافته است. مری کلر نوشته است: «قطع اینترنت برای زنان افغانستان فقط یک مسئله فنی نیست؛ این آخرین طناب نجات آنها بود – و حالا آن هم پاره شده است.» در شرایطی که زنان افغان پیشتر از تحصیل، کار و زندگی آزاد محروم شده بودند، اکنون با قطع اینترنت، حتی حق دیدن، شنیدن و گفتوگو با جهان هم از آنان سلب شده است. این گزارش در حالی منتشر میشود که سازمانهای مدافع حقوق بشر و نهادهای بینالمللی بارها از جامعه جهانی خواستهاند تا در برابر وضعیت فاجعهبار حقوق زنان در افغانستان بیتفاوت نباشند و آن را به عنوان جنایت علیه بشریت به رسمیت بشناسند.
فدراسیون بینالمللی خبرنگاران: قطع انترنت ضربهای سخت بر آزادی بیان و آموزش زنان است
فرخنده: فدراسیون بینالمللی خبرنگاران در تازهترین گزارش خود هشدار داده است که قطع سراسری اینترنت توسط طالبان، تهدیدی آشکار علیه آزادی رسانهها، دسترسی به اطلاعات و آموزش زنان در افغانستان بوده است. این سازمان رسانهای بینالمللی اعلام کرد که از ۱۶ سپتمبر تا اول اکتبر، دسترسی به اینترنت فایبر نوری و تلفن همراه در چندین ولایت افغانستان به طور مرحلهای مختل و در نهایت برای ۴۸ ساعت کامل قطع شد. بر اساس گزارش، این اقدام نخست از ولایت بلخ آغاز شد و به سرعت به ولایتهای شمالشرق از جمله بغلان، بدخشان، قندز، ننگرهار و تخار گسترش یافت. در ادامه، ولایات جنوبی مانند قندهار، هلمند، ارزگان، نیمروز و هرات نیز با قطع کامل یا شدید اینترنت روبهرو شدند. در تاریخ ۲۹ سپتمبر، طالبان دسترسی به اینترنت را در سطح کشور به طور کامل مسدود کردند. دلیل رسمی طالبان برای این اقدام “جلوگیری از فساد اخلاقی” عنوان شده است، اما گزارش فدراسیون خبرنگاران حکایت از انگیزههای گستردهتری دارد. در این گزارش آمده است که طالبان به شماری از دفاتر شرکتهای اینترنتی در ولایت قندز یورش برده و تجهیزات آنها را توقیف کردهاند. فدراسیون بینالمللی خبرنگاران این عمل را “نخستین اقدام ساختاری طالبان برای کنترل اینترنت در سطح ملی” از زمان بازگشت به قدرت در آگست ۲۰۲۱ توصیف کرده و افزوده است که چنین تصمیماتی بخشی از سرکوب سیستماتیک آزادی مطبوعات و گردش آزاد اطلاعات در کشور است. از سوی دیگر، این گزارش تأکید میکند که قطع اینترنت بیش از همه زنان افغانستان را تحت تأثیر قرار داده است. زنانی که پس از ممنوعیت آموزش توسط طالبان، تنها راه باقیمانده برای یادگیری را در فضای مجازی یافتهاند. یک نهاد مدافع حقوق زنان در واکنش به این محدودیت، با انتشار نامهای سرگشاده، آن را “تلاش هدفمند برای منزویکردن مردم افغانستان از جهان” خوانده است. این محدودیت سراسری نهایتاً در اول اکتبر برداشته شد و دسترسی به اینترنت دوباره برقرار گردید. اما فدراسیون خبرنگاران هشدار داده است که چنین تجربیاتی زنگ خطری جدی برای نهادهای مدنی، رسانهها و آزادیهای اساسی در افغانستان است. بر اساس گزارش سالانه آزادی مطبوعات جنوب آسیا (۲۰۲۴–۲۰۲۵)، شمار زنان خبرنگار در افغانستان از بیش از ۲۸۰۰ نفر در سال ۲۰۲۱ به تنها ۷۴۷ نفر در سال جاری کاهش یافته است. همچنین، در آوریل ۲۰۲۴، طالبان پخش صدای زنان در رسانهها را ممنوع کرده و محدودیتهای جدیدی از جمله ممنوعیت موسیقی، تصاویر زندهجانها و بحثهای سیاسی را اعمال کردهاند. در بیانیه فدراسیون بینالمللی خبرنگاران آمده است:« محدودیت اینترنت اقدامی بیرحمانه برای ساکتکردن مردم، مسدود کردن آزادیهای اساسی و قطع ارتباط افغانستان با جهان است.»
ریچارد بنت: قطع اینترنت در افغانستان تهدیدی جدی برای حقوق بشر و اقتصاد است
فرخنده: ریچارد بنت، گزارشگر ویژه سازمان ملل متحد در امور حقوق بشر افغانستان، با ابراز نگرانی شدید نسبت به ادامه قطع اینترنت در این کشور، هشدار داده است که این اقدام میتواند به آسیبهای جدی انسانی و اقتصادی، بهویژه برای زنان و دختران، منجر شود. بنت شامگاه دوشنبه در صفحه رسمی ایکس (توییتر سابق) خود نوشت:«اگر دسترسی به اینترنت فوراً برقرار نشود، زندگی روزمره مردم، خصوصاً زنان و دختران، با اختلال شدید روبهرو خواهد شد. در کنار آن، خسارات واردشده به فعالیتهای تجاری میتواند اقتصاد شکننده افغانستان را به مرز فروپاشی بکشاند.» به گفتهی او، این خاموشی تنها یک مسئله فنی یا موقتی نیست، بلکه دارای پیامدهای گسترده حقوق بشری است که نیازمند واکنش فوری جامعه جهانی است. گزارشگر ویژه سازمان ملل تأکید کرده است که طالبان با محدودسازی عمدی جریان اطلاعات و مسدود کردن ارتباطات آنلاین، نهتنها مانع دسترسی زنان و دختران به آموزش و کار میشوند، بلکه فضا را برای سرکوب بیشتر و بیصدا کردن جامعه مدنی آماده میکنند. بنت افزود که موضع رسمی و کامل او در این مورد، بهزودی در قالب یک بیانیه منتشر خواهد شد. در روزهای اخیر، قطع اینترنت و ارتباطات مخابراتی در شماری از ولایتهای افغانستان باعث نگرانیهای گسترده داخلی و بینالمللی شده است. فعالان حقوق بشر این اقدام را بخشی از تلاش طالبان برای منزویسازی افغانستان و مهار آزادیهای اجتماعی میدانند. همزمان، گزارشهایی نیز از اختلال گسترده در خدمات بانکی، تجارت آنلاین، آموزش مجازی و دسترسی به اطلاعات در رسانهها منتشر شده که نگرانیها درباره تشدید بحران انسانی در کشور را افزایش داده است.
دیدهبان حقوق بشر: طالبان با قطع انترنت در پی خاموشسازی کامل صدای زناناند
فرخنده: در پی قطع گسترده اینترنت و مخابرات در بخشهایی از افغانستان، دیدهبان حقوق بشر هشدار داده است که این اقدام طالبان چیزی کمتر از تلاش برای ساکت کردن کامل زنان و دختران افغانستان نیست. به گفته این نهاد بینالمللی، طالبان با محدود ساختن دسترسی به اینترنت، نه تنها آخرین مسیر باقیمانده برای آموزش و اشتغال آنلاین زنان را مسدود کردهاند، بلکه در تلاشاند تا هر گونه ارتباط شهروندان با جهان خارج را از میان ببرند. ماکارینا ساییز، مسئول بخش زنان در دیدهبان حقوق بشر، در بیانیهای گفته است: «پس از بسته شدن مکاتب و ممنوعیتهای گسترده بر کار زنان، اینترنت آخرین راه برای ادامه تحصیل و فعالیت اقتصادی زنان و دختران بود. طالبان اکنون همین دروازه را نیز بستهاند.» طالبان در توجیه این اقدام، سخن از «جلوگیری از محتوای غیراخلاقی» به میان آوردهاند؛ دلیلی که از دید نهادهای مدافع حقوق بشر، تنها پوششی برای محدودیت بیشتر بر آزادیهای فردی است. در همین حال، قطع ارتباطات دیجیتال تأثیرات وسیعی بر زندگی روزمره و اقتصاد کشور گذاشته است. تاجران، صاحبان کسبوکارهای کوچک، و مردم عادی در نقاط مختلف کشور از ناتوانی در انجام کارهای روزانه خبر دادهاند. براساس گزارشها، خدمات بانکی نیز بهطور گسترده مختل شده و بسیاری از دستگاههای خودپرداز از کار افتادهاند. این موضوع باعث نگرانی شهروندانی شده که برای دسترسی به پول نقد و خریدهای ضروری به این خدمات وابستهاند. کارشناسان هشدار میدهند که در صورت تداوم این وضعیت، نه تنها بحران اقتصادی تشدید خواهد شد، بلکه پیامدهای انسانی و اجتماعی آن میتواند وخامت بیشتری پیدا کند. در حالی که جهان هنوز واکنش رسمی قاطعی به این موضوع نشان نداده، فعالان حقوق بشر خواهان فشار بینالمللی فوری بر طالبان برای بازگرداندن دسترسی به اینترنت و رفع محدودیتها بر زنان و مردم افغانستان شدهاند.
کوفی: افغانستان به نظامی نیاز دارد که بر اراده مردم استوار باشد
فرخنده: فوزیه کوفی، یکی از فعالان حقوق زن، در جریان یک نشست سیاسی در اسلامآباد هشدار داد که ادامه وضعیت کنونی در افغانستان، بهویژه برای زنان، دیگر قابل تحمل نیست. او تأکید کرد که شکلگیری یک نظام سیاسی فراگیر و مشروع، تنها راه پایاندادن به بحران و تأمین صلح پایدار در کشور است. خانم کوفی که در نشست «بهسوی وحدت و اعتماد» سخن میگفت، اظهار داشت که افغانستان نیازمند ساختاری سیاسی است که تصمیمگیریها در آن با مشارکت واقعی مردم انجام شود و حقوق همه شهروندان، بدون تبعیض، تضمین گردد. او افزود: «بدون مشارکت معنادار مردم، هیچ نقشه راهی نمیتواند ثبات و امنیت پایدار به همراه داشته باشد. کشور به رهبری پاسخگو، گفتمان ملی و فضای اعتماد متقابل نیاز دارد.» این نشست دو روزه با حضور شماری از شخصیتهای سیاسی، فعالان مدنی و نمایندگان جریانهای مختلف افغان در اسلامآباد برگزار شده است. برگزارکنندگان آن را فرصتی برای گفتوگو درباره آینده سیاسی افغانستان و کاهش شکافهای داخلی میدانند. در این گردهمایی که به همت نهاد «زنان برای افغانستان» و انستیتوت «ثبات راهبردی آسیای جنوبی» برگزار شده، بیش از ۳۰ چهره سیاسی، نمایندگان جریانهای مقاومت، و کنشگران اجتماعی از داخل و خارج افغانستان شرکت کردهاند. به گفته برگزارکنندگان، تمرکز اصلی این نشست بر بازسازی اعتماد، گفتوگوی فراگیر و یافتن راههایی برای عبور از بحران مشروعیت سیاسی در کشور است. تحلیلگران میگویند اگرچه اینگونه نشستها گامی در مسیر اجماع ملی تلقی میشوند، اما چالشهایی چون عدم حضور نمایندگان رسمی طالبان، محدودیتهای موجود در داخل کشور و نبود اعتماد میان جناحها، هنوز هم موانعی جدی بر سر راه یک تفاهم ملیاند.
قطع انترنت در افغانستان؛ زنگ خطر برای آزادی اطلاعات و آموزش زنان
فرخنده: در حالی که انترنت زمانی برای بسیاری از زنان افغانستان، به ویژه در شرایط سخت و محدودکننده فعلی، تنها راه ارتباط با جهان بیرون و آموزش محسوب میشد، حالا این خط نجات نیز در حال قطع شدن است. براساس گزارشهای تازه، در چندین ولایت افغانستان شبکههای انترنتی بهگونهی مرحلهای قطع گردیده و همزمان اختلال در خدمات تلفن همراه نیز مشاهده شده است. نهاد ناظر بر شبکههای جهانی، نتبلاکس، با تأیید این اختلالات گفته است که قطع تدریجی انترنت در افغانستان نشاندهنده اقدامی هدفمند و نگرانکننده از سوی حکومت طالبان است. در این گزارش آمده است که این محدودیتها نهتنها باعث مسدود شدن جریان آزاد اطلاعات شده، بلکه دسترسی زنان و دخترانی را که از طریق فضای مجازی به آموزش ادامه میدادند، کاملاً متوقف کرده است. منابع محلی نیز تأیید میکنند که در چندین ولایت، سیستمهای مخابراتی و ارتباطی دچار اختلال جدی شدهاند و شهروندان قادر به برقراری تماسهای تلفنی یا استفاده از اینترنت نیستند. به باور تحلیلگران، این وضعیت ممکن است بخشی از یک سیاست گستردهتر برای منزویسازی افغانستان از جامعه جهانی باشد. در شرایطی که آزادیهای مدنی و حقوق ابتدایی شهروندان – بهویژه زنان – در حال کاهش است، مسدودسازی انترنت نگرانیها درباره محدودیت بیشتر بر جامعه مدنی را دوچندان کرده است. فعالان حقوق بشر هشدار دادهاند که قطع انترنت به مثابه قطع صدای مردم افغانستان از جهان است و میتواند آثار جبرانناپذیری بر آموزش، فعالیتهای مدنی و ارتباطات روزمره مردم برجای بگذارد. هنوز مقامهای طالبان واکنش رسمی به این گزارشها نشان ندادهاند، اما ناظران بینالمللی و مدافعان حقوق بشر از جامعه جهانی خواستهاند تا نسبت به این اقدام سکوت نکنند و از ابزارهای فشار برای جلوگیری از ادامه این روند استفاده کنند.