نماد امید در تبعید: روایت بزرگداشتی برای زنی که نیم قرن در برابر تاریکی ایستاد
فرخنده: در گوشه‌ای از ملبورن، دور از کوه‌ها و کوچه‌هایی که کودکی و جوانی‌اش را شکل داده بود، زنی ایستاده بود که هنوز افغانستان را از صدای خودش جدا نمی‌دانست. سیما سمر چهره‌ای که نامش در تاریخ معاصر افغانستان همیشه کنار واژه‌های «مقاومت»، «شفاختانه‌های کوهستانی»، «کمیسیون حقوق بشر» و «ایستادگیِ بی‌خستگی» آمده در جمعی از مهاجران، اندیشمندان و سیاست‌مداران استرالیایی، بار دیگر روایت شد؛ اما نه به عنوان مقام دولتی یا فعال حقوق بشر، بلکه به‌عنوان حافظه زنده یک ملت زخمی. مراسمی که «جامعه هزاره‌های ملبورن» برگزار کرده بود، بیش از یک بزرگداشت ساده بود. آنچه در سالن جریان داشت، تلاش برای آشکار کردن وزن انسانی زنی بود که چهار دهه از زندگی‌اش را به جنگ با تبعیض، بی‌عدالتی و بی‌صدایی گذرانده است. حاضران در برابر کسی ایستاده بودند که از دل یکی از طایفه‌محورترین و محروم‌ترین مناطق افغانستان برخاست، مکتب ساخت، شفاخانه برپا کرد، و در دورانی که سیاست مردانه‌ترین چهره‌اش را نشان می‌داد، نخستین زن کابینه بعد از سقوط طالبان شد. سمر در سخنرانی‌اش به جای تأکید بر افتخارات گذشته، مردم را به چیزی دعوت کرد که ساده به نظر می‌رسد اما در تجربه افغانستان همیشه دشوار بوده: عدالت. او هشدار داد: «تحقیر قوم، توهین در شبکه‌های اجتماعی، و قضاوت‌های شتاب‌زده هیچ‌کس را نجات نمی‌دهد. ما باید انسان را فرصت بدهیم که پاسخ بدهد و به عدالت برسد.» این تأکید او بر کرامت انسانی، بار دیگر یادآوری کرد که چرا سال‌ها بر کمیسیون حقوق بشر ایستاد؛ نهادی که در یکی از پیچیده‌ترین دوره‌های پساطالبان، به صدای رسمی قربانیان بدل شده بود. پیام اصلی او برای مهاجران افغانستان ساده اما سنگین بود: اگر می‌خواهید تاریکی افغانستان شکسته شود، آموزش دهید و آموزش ببینید. او از مهاجران خواست کودکان‌شان را به دانش مجهز کنند و خانواده‌های‌شان در داخل کشور را کمک کنند تا چراغ آموزش خاموش نشود چراغی که خود او سال‌ها در دل مناطق زیر سایه جنگ روشن نگه داشته بود. وحیدالله ویسی، سفیر افغانستان در استرالیا، سمر را «صدایی که وقتی بسیاری خاموش ماندند برخاست» توصیف کرد؛ صدایی که از قریه‌های دورافتاده به تالارهای سازمان ملل رسید. او با اشاره به وضع زنان و دختران در سایه محدودیت‌های طالبان، گفت افغانستان امروز زیر اشغال ایدئولوژی‌ای است که بر تبعیض و تحمیل استوار است و تنها با روشنگری و بازسازی فکری می‌توان با آن مقابله کرد. پژوهشگران، سمر را «نماد مقاومت یک نسل» دانست؛ زنی که در دشوارترین سال‌ها نه فقط مرهم‌گذار زخم‌ها، بلکه معمار مسیرهایی تازه برای آموزش و عدالت بود. در همین حال فعالان رسانه‌ای، گفتند که نام سمر تنها یک فرد را معرفی نمی‌کند، بلکه یک راه را: راه ایستادن در برابر طالبان، جنگ‌سالاران، ناقضان حقوق بشر و حتی «سکوت جمعی» جامعه. به گفته انان، سمر از دل جامعه‌ای بیرون آمد که قربانی تبعیض تاریخی بوده، اما هیچ‌گاه این زخم را به دیوار دفاعی تبدیل نکرد. عدالت را برای همه خواست، نه‌فقط برای قوم و تبار خودش. در میان سخنرانان، کاساندرا فرناندو، عضو پارلمان استرالیا، نیز گفت شجاعت سمر مرز نمی‌شناسد و الهام‌بخش انسان‌هایی است که در جست‌وجوی امیدند. برای بسیاری از مهاجران حاضر در سالن، دیدن سیما سمر تنها یک دیدار نبود؛ انگار بخشی از افغانستانِ از دست‌رفته در برابرشان ایستاده بود افغانستانی که هنوز امکان دارد، اگر چه فعلاً تبعید شده است. گفتنی است که سیما سمر نه تنها تاریخ را روایت کرده، بلکه خود بخشی از آن را نوشته است با مدارکی از گوشت و خون، با مکتب‌ها و شفاخانه‌ها، با صدای زنی که نگذاشت سایه جنگ از انسانیت پیشی بگیرد.
رونمایی از کتاب تازه درباره تاب‌آوری زنان افغانستان در دانشگاه موناش ملبورن
فرخنده: دانشگاه موناش ملبورن، از کتابی تازه با محوریت نقش زنان افغانستان در روند صلح و مقاومت جمعی رونمایی شد؛ اثری که برگزارکنندگان آن را یکی از جامع‌ترین پژوهش‌ها در حوزه «زنان، صلح و امنیت» در بستر افغانستان می‌دانند. این برنامه روز جمعه، ۱۴ قوس، در مرکز عالی محو خشونت علیه زنان برگزار شد و نویسندگان کتاب—فرخنده اکبری، پژوهش‌گر و فعال شناخته‌شده حقوق زنان، و پروفیسور جاکی‌ترو، مدیر این مرکز—به تشریح یافته‌های کلیدی پژوهش پرداختند. اکبری در سخنانش تأکید کرد که روایت زنان افغان در سال‌های اخیر «یا نادیده گرفته شده یا سطحی بازتاب یافته» و هدف این کتاب مستندسازی نقش واقعی آنان در مقاومت مدنی است. پروفیسور ترو نیز این اثر را تلاشی برای روشن‌ساختن پیامدهای سیاست‌های جنسیتی طالبان و واکنش جامعه زنان خواند. در ادامه، مهمانان دانشگاهی و فعالان اجتماعی وارد گفت‌وگوی آزاد شدند و درباره چشم‌انداز حضور زنان در ساختارهای صلح و سیاست بحث کردند. مراسم رونمایی به گفته برگزارکنندگان، بخشی از روند رو به رشد تلاش‌های دانشگاهی برای ثبت و تحلیل تجربه‌ها و مبارزات زنان افغانستان در دوره‌ای توصیف شد که دسترسی آنان به آموزش، کار و مشارکت سیاسی به‌شدت محدود شده است.
اتحادیه اروپا: زنان در افغانستان بیشترین بار فقر را تحمل می‌کنند
فرخنده: نمایندگی اتحادیه اروپا در افغانستان در پیامی به مناسبت کارزار جهانی «Orange The World» هشدار داده است که زنان افغانستان بیشترین فشار اقتصادی را در شرایط کنونی تحمل می‌کنند. این نهاد می‌گوید که نبود فرصت‌های پایدار معیشتی، زنان را در موقعیتی قرار داده که بار سنگین فقر مستقیماً بر دوش آنان افتاده است. در اعلامیه اتحادیه اروپا تأکید شده که این نهاد از برنامه‌هایی پشتیبانی می‌کند که با تمرکز بر توسعه کسب‌وکارهای کوچک و متوسط زنان، بتواند تاب‌آوری اقتصادی آنان را افزایش دهد. به‌گفته اتحادیه اروپا، سرمایه‌گذاری اقتصادی بر زنان یکی از مؤثرترین ابزارها برای کاهش آسیب‌پذیری اقشار محروم است. همزمان با این پیام، بخش زنان سازمان ملل به مناسبت روز جهانی افراد دارای معلولیت گزارش داده که زنان دارای معلولیت در افغانستان با شدیدترین اشکال تبعیض و محدودیت روبه‌رو هستند و بیشترین رنج ناشی از معلولیت بر آنان تحمیل می‌شود. این دو نهاد بین‌المللی تأکید کرده‌اند که بدون حمایت هدفمند از زنان، به‌ویژه زنان دارای معلولیت، پیامدهای انسانی و اجتماعی بحران کنونی در افغانستان عمیق‌تر خواهد شد.
اتحادیه اروپا بر تداوم حمایت از خدمات صحی برای زنان در افغانستان تأکید کرد
فرخنده: اتحادیه اروپا همزمان با کارزار جهانی ۱۶ روزه مبارزه با خشونت علیه زنان اعلام کرد که به پشتیبانی خود از خدمات صحی در افغانستان ادامه می‌دهد تا زنان، دختران و مادران بتوانند به مراقبت‌های ضروری دسترسی داشته باشند. این نهاد روز سه‌شنبه با نشر بیانیه‌ای گفت که تقویت دسترسی زنان به درمان و مراقبت‌های حیاتی بخشی از تعهدات آن در برابر بحران جاری افغانستان است. به‌گفتهٔ اتحادیه اروپا، کمک‌ها تنها به عرصه خدمات صحی محدود نمی‌شود و آموزش زنان برای تبدیل‌شدن به کادرهای متخصص نیز شامل برنامه‌ها است. اتحادیه اروپا تأکید کرده است که پایان‌دادن به خشونت و ایجاد محیط امن، شرط اساسی برای ارائه خدمات درمانی قابل‌اعتماد به همه شهروندان است. این موضع‌گیری در حالی مطرح می‌شود که پس از بازگشت طالبان به قدرت، محدودیت‌ها و فشارها بر زنان در بخش صحی افزایش یافته و بسیاری از آنان برای دسترسی به خدمات ابتدایی با موانع گسترده مواجه‌اند.
جنبش زنان افغانستان: خشونت در افغانستان یک نظام سازمان‌یافته است، نه یک رفتار فردی
فرخنده: همزمان با آغاز کارزار جهانی شانزده‌روزه مبارزه با خشونت علیه زنان، جنبش زنان افغانستان برای عدالت و آزادی با نشر بیانیه‌ای هشدار داد که زنان و دختران افغان زیر «ساختاری‌ترین و بی‌سابقه‌ترین موج خشونت در جهان» قرار دارند و از جامعه جهانی خواست به بحران حقوق بشری در افغانستان واکنش فوری و عملی نشان دهد. با شروع کارزار جهانی شانزده‌روزه محو خشونت علیه زنان، جنبش زنان افغانستان برای عدالت و آزادی در بیانیه‌ای اعلام کرد که وضعیت زنان و دختران در افغانستان به مرحله‌ای رسیده که خشونت دیگر یک پدیده اجتماعی یا فردی نیست، بلکه به گفته این جنبش، «به ستون اصلی حکمرانی طالبان تبدیل شده است». در این بیانیه، ممنوعیت آموزش و کار، حذف زنان از فضاهای عمومی، محدودیت‌های شدید رفت‌وآمد، بازداشت‌های خودسرانه، شکنجه، ناپدیدسازی، قتل‌های هدفمند و شلاق‌های علنی از جمله نشانه‌های نظام‌مند شدن خشونت در افغانستان عنوان شده است. جنبش زنان افغانستان تاکید کرده که آنچه امروز در افغانستان جریان دارد «یک سازوکار برنامه‌ریزی‌شده برای خاموش‌سازی زنان» است؛ روندی که نه‌تنها هویت و صدا، بلکه آزادی و آینده نسل جدید را تحت تأثیر قرار می‌دهد. این جنبش می‌گوید بی‌تفاوتی سیاسی و سکوت جامعه جهانی در برابر این وضعیت، عملاً به تقویت ساختار خشونت کمک کرده و تعامل بدون قیدوشرط با طالبان، مسیر پاسخ‌گویی را مسدود می‌سازد. در بخشی از این بیانیه آمده است که سیاست‌های طالبان علیه زنان مصداق آشکار خشونت جنسیتی و «آپارتاید جنسیتی» است و باید به‌عنوان یک پرونده فوری حقوق بشری در سازمان ملل مطرح شود. جنبش زنان تعامل سیاسی با طالبان را بدون تضمین حقوق زنان «مشروعیت‌بخشی به خشونت» توصیف کرده و از جامعه جهانی خواسته است از مدافعان و فعالان زن افغان حمایت عملی و قابل‌سنجش انجام دهد. این جنبش همچنین بر ضرورت برچیده‌شدن ساختارهای مردسالار و پاسخ‌گو ساختن عاملان خشونت تأکید کرده و هشدار داده است که «سکوت در برابر خشونت، همدستی با خشونت است». در پایان بیانیه، با اشاره به آغاز کارزار جهانی شانزده‌روزه، پیام جنبش چنین جمع‌بندی شده است: زنان افغانستان به مبارزه ادامه خواهند داد و صدای آنان خاموش نخواهد شد؛ ایستادگی آنان برای حق زندگی، حق آزادی، حق آموزش و حق کار ادامه دارد.
فعالان زن افغانستان در ایران: سازمان ملل باید خشونت ساختاری طالبان علیه زنان در افغانستان را پیگیری کند
فرخنده؛ شبکه مشارکت سیاسی زنان افغانستان در ایران، به مناسبت ۲۵ نوامبر و آغاز کارزار جهانی منع خشونت علیه زنان، گردهمایی اعتراضی و آگاهی‌بخشی برگزار کرد و از سازمان ملل خواست که باید خشونت ساختاری طالبان علیه زنان در افغانستان را پیگیری کند. همچنان آنان نسبت به افزایش خشونت‌های ساختاری، اجتماعی و خانوادگی علیه زنان در افغانستان هشدار داد. در این برنامه، شرکت‌کنندگان با رنگ‌آمیزی دستان خود به رنگ نارنجی و پوشیدن شال‌های نارنجی—نماد جهانی مبارزه با خشونت—همبستگی‌شان را با کارزار «دنیا را نارنجی کنیم» اعلام کردند. برگزارکنندگان گفتند زنان افغانستان در ایران، باوجود شرایط دشوار مهاجرت، تلاش دارند صدای اعتراض و مطالبه‌گری‌شان خاموش نشود. این تجمع با قرائت بیانیه رسمی شبکه همراه بود؛ بیانیه‌ای که در آن خشونت علیه زنان «نقض آشکار حقوق بشر» خوانده شده و تأکید شده که زنان و دختران افغان سال‌هاست زیر فشار تبعیض‌های سیستماتیک، محدودیت‌های اجتماعی، ناامنی، خشونت خانگی و آزار روزمره زندگی می‌کنند. در بخشی از این بیانیه آمده است که: خشونت علیه زنان توسط طالبان هیچ توجیهی ندارد و باید بی‌درنگ متوقف شود؛ آموزش، آگاهی‌بخشی و توانمندسازی زنان از ابزارهای کلیدی کاهش خشونت است؛ حمایت از قربانیان، به‌ویژه زنانی که در افغانستان شکنجه شده‌اند، باید از طریق پناه، مشاوره و خدمات اجتماعی گسترش یابد؛ مشارکت معنادار زنان در عرصه‌های اجتماعی و سیاسی به‌عنوان شرط بنیادین برای جامعه برابر باید تضمین شود؛ نهادهای بین‌المللی و مدافع حقوق بشر باید به وضعیت زنان افغانستان توجه فوری و ویژه نشان دهند. برگزارکنندگان تأکید کردند که انتخاب نماد نارنجی نشان‌دهنده امید و مقاومت است و آنان با این اقدام اعلام می‌کنند که «خشونت را نمی‌پذیرند، سکوت نمی‌کنند و برای آینده‌ای امن‌تر و برابرتر ایستادگی خواهند کرد.»
یوناما: آزادی حرکت زنان حق اساسی است، نه امتیاز ویژه
فرخنده: هیأت معاونت سازمان ملل متحد در افغانستان (یوناما) با تأکید بر حق آزادی حرکت زنان اعلام کرده است که مسیر زندگی هیچ زن نباید در دروازه خانه‌اش متوقف شود. این بیانیه به مناسبت روز جهانی محو خشونت علیه زنان منتشر شد و بر این نکته تأکید دارد که گشت‌وگذار زنان یک حق اساسی است، نه امتیازی که باید به آنان داده شود. یوناما یادآور شد هر زن حق دارد آزادانه و در امنیت قدم بزند و هیچ محدودیتی نباید مانع حضور و مشارکت او در جامعه شود. این سازمان هشدار داد که پس از بازگشت طالبان به قدرت، محدودیت‌های اعمال‌شده، حضور زنان در فضاهای عمومی و مشارکت اجتماعی آنان را به شدت کاهش داده است. بخش زنان سازمان ملل نیز گزارش داده است که خشونت علیه زنان در افغانستان افزایش یافته و نزدیک به ۱۴ میلیون زن در این کشور نیازمند دسترسی به خدمات حمایتی هستند.
لیندسی: رفع محدودیت‌ها بر زنان شرط اساسی آینده افغانستان است
فرخنده: نماینده ویژه بریتانیا برای افغانستان هشدار داده است که ادامه محدودیت‌ها بر زندگی و آزادی‌های زنان، آینده این کشور را در بن‌بست نگه می‌دارد. ریچارد لیندسی پس از یک نشست آنلاین با شماری از زنان از ولایت‌های مختلف گفت آنچه از تجربه‌های آنان شنیده، تصویر روشنی از فشارهای روزمره و محرومیت‌های گسترده تحت حاکمیت طالبان ارائه می‌کند. لیندسی با اشاره به این‌که «ایستاده‌گی زنان افغان الهام‌بخش است»، تأکید کرد برداشتن موانع از برابر آموزش، کار و آزادی‌های اساسی آنان پیش‌شرط هرگونه پیشرفت در افغانستان است. او افزود که محرومیت نیمی از جمعیت از حقوق بنیادی، کشور را از مسیر توسعه دور نگه می‌دارد و باید پایان یابد. اظهارات نماینده بریتانیا در حالی مطرح می‌شود که طالبان در بیش از چهار سال گذشته، زنان و دختران را از آموزش متوسطه و عالی، کار در اکثر عرصه‌های دولتی و خصوصی، و مشارکت در زندگی اجتماعی به‌صورت گسترده حذف کرده‌اند؛ وضعیتی که نگرانی‌های جامعه جهانی را همچنان برانگیخته است.
اعتراض زنان تبعیدی افغانستان در تهران به مناسبت روز جهانی منع خشونت علیه زنان
فرخنده: به مناسبت سالروز جهانی منع خشونت علیه زنان، گروهی از زنان معترض افغان و اعضای «سازمان روزنه امید افغانستان» در تهران گردهم آمدند و با انتشار بیانیه‌ای نسبت به افزایش محدودیت‌ها و فشارهای طالبان بر زنان در افغانستان هشدار دادند. آنان می‌گویند زنان در کشور نه تنها از حق تحصیل و کار محروم شده‌اند، بلکه از ابتدایی‌ترین آزادی‌های فردی، از جمله خروج از خانه بدون محرم و پوشش اجباری برقع، نیز بی‌بهره‌اند. به گفتۀ این گروه، اعمال اجباری برقع یک «تحمیل تاریخی» است که اکنون به‌وسیله سیاست‌های زن‌ستیزانۀ طالبان تشدید شده است. آنان همچنین از گزارش‌هایی یاد کردند که نشان می‌دهد زنان بازداشت‌شده در زندان‌های طالبان در معرض شکنجه، خشونت جنسی و تهدید جدی جانی قرار می‌گیرند. بر اساس ادعای معترضان، ازدواج‌های اجباری دختران زیر سن قانونی در دو سال اخیر افزایش یافته و محدودیت‌های تازه، حتی مانع مراجعه زنان باردار به مراکز درمانی بدون برقع و محرم شده است. آنان به واقعه‌ای در هرات اشاره کردند که در آن یک زن به‌دلیل نداشتن برقع از پذیرش برای زایمان بازمانده بود. این زنان همچنین کشورهای جهان را به «همکاری و نرمش» در برابر طالبان متهم کرده و گفته‌اند برخوردهای دیپلماتیک اخیر با این گروه، زمینه تشدید فشارها بر زنان را فراهم کرده است. آنان تأکید کردند که به‌جای هرگونه تعامل، باید سازوکارهای فشار و تحریم تقویت شود. معترضان در پایان از سازمان ملل، نهادهای حقوق بشری و دولت‌های جهان خواستند که صدای زنان افغانستان را بشنوند و در برابر محدودیت‌های فزاینده طالبان اقدام جدی انجام دهند.
فعال زن افغان: از خشونت طالبان گریختم، اما در پاکستان هم امنیت ندارم
فرخنده: دیبا فرهمند، فعال حقوق زنان افغانستان، همزمان با روز جهانی محو خشونت علیه زنان اعلام کرده که توسط پولیس پاکستان مورد لت‌وکوب قرار گرفته است. او ویدئویی را در اختیار رسانه‌ها گذاشته که آثار کبودی و پندیدگی در بالای چشمش را نشان می‌دهد. این فعال زن می‌گوید برای فرار از خشونت طالبان به پاکستان پناه برده بود، اما در این کشور نیز با برخورد خشونت‌آمیز مواجه شده است. این رویداد در زمانی رخ داده که پولیس پاکستان عملیات گسترده‌ای برای انتقال بیش از ۲۰۰ خانواده پناهجوی افغان از پارک آرژانتین اسلام‌آباد به حاجی‌کمپ اجرا کرده است. پناهجویان می‌گویند نیروهای پولیس حوالی یک بامداد، در حالی که بیشتر افراد در خواب بودند، بدون اجازه جمع‌آوری وسایل، آنان را سوار موترهای مسافربری کرده و از محل خارج کردند. به گفته پناهجویان، تهدید بازگشت اجباری به افغانستان همچنان جدی است و بسیاری از آنان مدعی‌اند که در صورت انتقال، جان‌شان در خطر خواهد بود. یکی از پناهجویان که سابقه شرکت در تظاهرات ضدطالبانی در پاکستان دارد، گفته که احتمال بازگردانده‌شدن به افغانستان برای او «به‌معنای خطر مستقیم» است. این خانواده‌ها از نهادهای بین‌المللی می‌خواهند مانع اخراج اجباری آنان شوند و پاکستان را به نقض حقوق پناهجویان متهم می‌کنند. آنان تأکید دارند که بیش از سه ماه است پس از اخراج از خانه‌های کرایی و فشارهای اداری، جایی برای سکونت نداشته و از ترس بازداشت و انتقال به اردوگاه‌های اخراج، در پارک اقامت کرده بودند. نگرانی از نامشخص‌بودن روند رسیدگی به پرونده‌های اسکان در کشورهای غربی، دلیل اصلی پناه بردن آنان به این محل عنوان شده است. این شکایات در حالی مطرح می‌شود که مقام‌های پاکستانی پیش‌تر وعده داده بودند افراد در معرض خطر، از جمله فعالان حقوق بشر، کارمندان پیشین دولت، چهره‌های سیاسی، هنرمندان و اقلیت‌های مذهبی از اخراج مستثنا خواهند بود. با وجود این تعهدات، شماری از فعالان، خبرنگاران و کارمندان دولت پیشین می‌گویند طی ماه‌های اخیر هدف بازداشت‌ها، تهدیدها و آزارهای مکرر پولیس قرار گرفته‌اند. مهاجران همچنین از تمدید نشدن ویزا و فشارهای مداوم اداری خبر می‌دهند که آنان را در وضعیت روانی شکننده قرار داده است.